Activiteiten

G.H. TER SCHEGGET STICHTING

T O O G D A G   2011

Het verheugt ons te kunnen melden dat we in 2011 opnieuw een toogdag organiseren, waarin de theologie van G.H. ter Schegget, en zijn betekenis voor ons, centraal zal staan; ook een dag waarop betrokkenen en belangstellen elkaar kunnen ontmoeten en over die betekenis met elkaar kunnen spreken.

Hieronder treft u achtereenvolgens aan:
- De uitnodiging
- Het programma
- Toelichting bij het programma
- Over de sprekers
- Praktische informatie o.a.
  opgave en kosten
  en
- Over de nieuwe uitgave, die het thema vormt van deze toogdag:
- G.H. ter Schegget,
- Over menselijkheid en vrijheid" met de tekst van "Op Gehoorsafstand"

U I T N O DI G I N G

voor de 'toogdag' van de G.H. ter Schegget Stichting op
vrijdag 25 november 2011, aanvang 14.00 uur

THEMA

OVER MENSELIJKHEID EN VRIJHEID

De laatste vier toespraken van G.H. ter Schegget

S P R E K E R S

Wilken Veen
De vier toespraken vanuit theologisch perspectief

Johannes Diepersloot
De vier toespraken vanuit de actualiteit.

Elfriede ter Schegget
Over de vragen van Ter Schegget bij zijn laatste toespraken

P L A A T S

Thomaskerk
Prinses Irenestraat 36
1077 WX Amsterdam
Tel: 020 76 38 171

Uw aanwezigheid stellen wij zeer op prijs
G H ter Schegget Stichting
Herman Noordegraaf, voorzitter

Programma
13.30 uur				Thomaskerk open: koffie en thee
14.00 uur				Opening
				Herman Noordegraaf,
				voorzitter G.H. ter Schegget Stichting
14.15 uur				"Menselijkheid en vrijheid, geen principes maar oriëntatiepunten op
				zoek naar een concrete ethiek" , door Wilken Veen
14.45 uur				"Tien jaar later - alsof het gister geschreven is",
				door Johannes Diepersloot
15.15 uur				Pauze en ontmoeting met koffie en thee
16.00 uur				"Over de vragen van Ter Schegget bij zijn laatste toespraken" ,
				door Elfriede ter Schegget
16.30 uur				Muzikale afsluiting van het middagprogramma,
				Lena ter Schegget, viool,
				Sigrun Lefringhausen, piano
17.30 uur				Maaltijd
18.30 uur				Gelegenheid in afzonderlijke groepen door te praten met de drie
				sprekers over de gehouden lezingen.
20.30 uur				Afsluiting

Deelname aan alleen het middagprogramma is ook mogelijk: zie onder "opgave en kosten".

Toelichting bij het programma

Tijdloos spreken en schrijven over geloven gaat vaak voor vroomheid door; in werkelijkheid is het bedrog en een kwelling, omdat het noch de eigen tijd, noch het getuigenis van profeten en apostelen serieus neemt. Ter Schegget neemt beide wel serieus en waar dat gebeurt, krijgt wat 10 (of 100) jaar terug geschreven werd, betekenis voor wie het jaren later leest. Ondanks tijdgebonden details is er dan de verrassing: de vier toespraken ´Over menselijkheid en vrijheid´ gaan net zo goed over ons nu!
Wilken Veen gaat dieper in op de manier waarop Ter Schegget in zijn teksten profeten en apostelen tot spreken brengt. Johannes Diepersloot zal ons laten horen dat de vier toespraken actueel zijn in de wereld van vandaag.

In dezelfde tijd dat hij de laatste vier toespraken schreef, stuurde Ter Schegget een brief met levens- en gewetensvragen aan een door hem zelf geselecteerde groep. Net als de toespraken maakte dit onderdeel uit van een onderzoek waarmee hij probeerde een levend antwoord te vinden op de vraag hoe in onze geďndividualiseerde samenleving opnieuw vorm en inhoud gegeven zou kunnen worden aan wat hij 'het recht op gemeente' noemde. In haar toespraak zal Elfriede deze vragen belichten vanuit haar persoonlijke band met haar vader en zo proberen iets bloot te leggen van zijn motieven om deze vragen te stellen.

Over de sprekers:

Wilken Veen (1953) studeerde theologie in Utrecht en Amsterdam UvA. 1991 promotie op een studie over de Duitse Kerkstrijd "Collaboratie en Onderwerping". Sinds 1982 predikant in Amsterdam, 15 jaar Amstelkerk, 11 jaar Amsterdam-Noord en 4 jaar Leerhuis Amsterdam "Tenach en Evangelie". Publicaties over bijbeluitleg ( De gezegende temidden van zijn broeders, 1995; Hizkia, 1996) en kerkgeschiedenis (Bonhoeffer, een stap verder dan de kerk, 2000; Verzoening in de praktijk , 2004; De zachtmoedige revolutie in de theologie van G.H. ter Schegget, 2007)

Johannes Diepersloot (1939) studeerde theologie in Amsterdam aan wat toen nog Gemeente Universiteit heette en waar dat toen nog mogelijk was. Daarna was hij ruim zeven jaar leraar godsdienstonderwijs en maatschappijleer in Amsterdam en ruim 25 jaar studentenpredikant in Wageningen. Sinds 2001 is hij emeritus.

Elfriede ter Schegget (1956) studeerde Textiele Werkvormen aan wat nu de Hogeschool voor de Kunsten heet. Toen zij in de jaren negentig bestuurlijk actief was in het christelijk onderwijs, raakte zij met haar vader in gesprek over geloof en theologie. Tot op de dag van vandaag is zij daardoor gegrepen en probeert zij zijn theologie op het spoor te komen met dezelfde eigenwijsheid die hem ook kenmerkte.

Praktische informatie

Organisatie:

G.H. ter Schegget Stichting,
in samenwerking met
Leerhuis Amsterdam "Tenach en Evangelie"
Thomaskerk Amsterdam

Opgave en kosten:

Deelname aan het hele programma , inclusief maaltijd, kost € 35,- . Deelname aan alleen het middagprogramma kost € 17.50. U kunt zich opgeven per e-mail, info@ghterschegget.nl , met vermelding van naam, adres, aantal personen en deelname aan het hele programma of alleen het middagprogramma, of schriftelijk aan: G.H. ter Schegget Stichting, Postbus 3925, 1001 AS Amsterdam.

I.v.m. de bij de kosten inbegrepen maaltijd gaarne vooraf betalen op bankrekening 511 23 19 t.n.v. G.H. ter Schegget Stichting o.v.v. 'Toogdag 2011' .
Deelnemers aan alleen het middagprogramma kunnen desgewenst ook onaangekondigd komen en ter plekke betalen.

Locatie:

Thomaskerk: Prinses Irenestraat 36, 1077 WX, Amsterdam.
Tel. 020 673 92 30.
(Nabij Beethovenstraat en WTC)

Inlichtingen:

Website G.H. Ter Schegget Stichting: www.ghterschegget.nl
E-mail : info@ghterschegget.nl
Adres : Postbus 3925, 1001 AS Amsterdam
Bank ING : 511 23 19.

Over de nieuw uitgave

Het thema van de dag is "Over menselijkheid en vrijheid"; zie de toelichting bij het programma.

Onder deze titel is ook een nieuwe uitgave verschenen van de laatste vier toespraken van Bert ter Schegget. In deze uitgave is opgenomen de brief met gewetensvragen, die hij kort voor zijn overlijden schreef aan een groep jongeren, onder de titel "Op Gehoorsafstand". Het boekje wordt uitgegeven door theologische uitgeverij Narratio en zal vanaf 1 november beschikbaar zijn; zie www.narratio.nl. Het boekje is op de toogdag verkrijgbaar bij boekhandel Kirchner in Amsterdam, die met een boekentafel aanwezig zal zijn; zie www.boekhandelkirchner.nl.

Presentatie biografie G.H. ter Schegget

"Bijdragen van de sprekers bij de presentatie van de biografie van G.H. ter Schegget "Vloeken bidden om een nieuwe aarde. De dagen van Bert ter Schegget.", door E.D.J. de Jongh"
op 31 oktober j.l. in de Rode Hoed in Amsterdam."

Maarten den Dulk, Hilversum 2010.

Dick, als ik jou zie denk ik aan Paaseiland. Schuin weggezakt in het zand staan op Paaseiland een paar hoofden van mensen die het ooit ergens in hun tijd voor het zeggen hebben gehad. Verweerd en verwezen kijken de beelden langs hun neus weg. Ze kennen hun eigen naam niet meer. Dick, jij bent naar Paaseiland gegaan, je hebt je ontfermd over het hoofd van Bert ter Schegget en je bent er mee aan de slag gegaan. Vijf jaar lang boenen en schrobben. Met liefde, met tranen soms, maar altijd met engelengeduld. Terwijl jij werkte, zong je Berts naam voor je uit. Dat hielp. Langzaam kwam dat hoofd weer recht te staan, kreeg glans, trok een lijf vol herinneringen met zich mee omhoog, maakte zich los uit het zand, snelde over de zee naar ons continent en daar is ie dan. En mčt dat jij Bert zo in ons midden neerzet, krijgen we er meteen ook de heftige thermiek bij, want het gaat wčl om Bert, en dus om zijn complexe verschijning: Bert duidelijk aanwezig en toch onvoorspelbaar, hilarisch of woedend, maar steeds bewogen om het mensenkind, Bert, in de kern helder als kristal, maar in de botsing der meningen onbegrepen, Bert met de grote bek van de lachende leeuw, maar die tussen zijn lippen door het lied van de vrede zong. Het is de thermiek van een lyrisch theoloog, die met zijn lied het morgenrood wil wekken en daartoe de hele nacht hardnekkig blijft doorzingen. Iedereen roept dat dat niet hoeft omdat de zon toch wel opgaat en wel voor niets. Maar hij zingt door. Dat is Bert.

Nu, mensen, nu hebben we dan toch zijn levensverhaal! En de vraag is: is ie het echt? Natuurlijk niet. Deze biograaf wekt geen doden op. Hij onderhoudt de relatie met de man van toen, in de hóóp op de opstanding. Meer dan een serie beelden kan hij niet leveren. Maar hoe doet hij dat? Hij ontwerpt een panorama Ter Schegget en zet jou er midden in. Met je blik kan je zijn levenscyclus volgen. Eerlijk gezegd, kan je niet anders dan meekijken: je blik wordt meegezogen naar de horizon van 1927 tot en met 2001. Op een bepaald moment kom je zelf binnen in zijn verhaal. Van dan af word je bij elke wending aan iets herinnerd dat zich tussen jou en deze theoloog heeft afgespeeld. De opeenvolging van beelden uit zijn leven zet je eigen bewustzijn onder stroom. Oude verlangens schieten los. Maar ook oud zeer: zoals de pijn om ooit te hebben moeten kiezen tegen de tijdgeest in en de pijn om het gekozene weer te hebben moeten verliezen aan diezelfde tijdgeest. Zo word ik me door dit levensverhaal bewust wat deze theoloog bij mij losgemaakt heeft. Nogal een levensverhaal.

'De dagen van Bert ter Schegget' luidt de ondertitel van deze biografie, maar de compositie van het panorama volgt de jaren van zijn dagen. Eerst de jaren van de beginneling, als een grisaille. Dan, één en al beweging, zijn Driebergse jaren. Een drieluik van de veldslag om zijn erkenning als theoloog. Links het paneel van de strijd op de academie de Horst, waarin men de klank van de naderende Walküren hoort. Rechts het paneel van de scherpe en toch steeds weer vrolijke debatten van de strijdmakkers in de linkse oecumene, zoals Septuaginta, de exegeseclub, de Rode Hoed. Maar in het midden, breed uitgemeten, de veldslag zelf. Een wemeling van min of meer bekende huzaren en houwdegens uit kerk en theologie van de jaren zeventig en tachtig, waarin het gezicht van Bert bijna verloren gaat. Maar telkens als je hem ziet, zie je hoe hij als een veldheer te paard zicht blijft houden op het doel. Het doel is: theologie te bedrijven op academisch niveau, maar dan zo dat de samenleving daardoor tot in haar grondvesten beroerd wordt. Als het doel is bereikt, is de oorlog ineens over. Net zo plotseling als in de maatschappij de polarisatie van de koude oorlog ineens over is. Maar daarmee is het nog geen vrede. In zijn Leidse jaren, al schrijvend zoekend naar een nieuwe balans tussen debat en inkeer - een fascinerend proces in aquarel neergezet - moet de hoogleraar Ter Schegget meedenken over de positie van de theologie in het academisch milieu. Opnieuw een strijd waar hij voor gaat. Nu niet voor zijn eigen positie, maar om de positie van de theologie als zodanig. Een gevecht op andere fronten, maar zeker niet makkelijker. En dat laten ze hem in Leiden weten. Eindigen zijn laatste jaren als emeritus in het grijs? Dat lijkt zo. Die jaren kennen zijn verslagenheid en zijn stilte. Maar in diezelfde jaren breekt onverwachts opnieuw zijn passie door. En zie, hij schrijft zijn boek over de Bergrede als een lied dat Jezus zingt met het oog op ontredderde mensen, door zijn tranen heen. Inderdaad: Een hart onder de riem.

Intussen sta ik als lezer van deze biografie in het midden van het panorama. Dat midden heeft de biograaf niet opgevuld. Dat kan hij niet en dat moet hij ook niet doen, want daar in dat midden beleef ik de momenten, waarin ik zelf Bert heb ontmoet en die momenten zijn door derden niet te beschrijven. Ik denk aan het moment waarop Bert, in een kritieke situatie, de aks van zijn argument heft en feilloos de nerf vindt, waarop hij het hout klieft. Je zal het hout maar zijn. En ik denk aan een heel ander moment, het moment waarop hij even de hand op je knie legt en je laat voelen hoe zeer hij weet dat de mens slechts vlees is. Voor wie dat ervoer, was zijn compassie een voedende bron. Wie heeft mij ooit zo zijn hardheid laten voelen als hij, lachend, snierend, exuberant in zijn metaforen, en tegelijk pijnlijk raak. En wie is mij ooit zo nabij gekomen als hij, ter zake en teer tegelijk? Zo nabij - zonder zich zelf te beschermen. Pas toen hij er niet meer was, begon ik te begrijpen dat deze drift en deze tederheid beiden gelijkelijk in hem werkten. De theoloog in hem kon je eenvoudig de kritiek niet besparen en tegelijk kon hij je zijn vertrouwen niet onthouden.

Dick, zonder het panorama, dat jij rondom dit midden opgericht hebt, zou de herinnering voor veel mensen weg zakken, als een hoofd op Paaseiland. Jouw werk echter geeft aan de herinnering vleugels. En de vlucht begint nu pas. Ik verwacht dat door jouw boek twee dingen op gang komen: 1. de opleving van de studie van de theologie van Ter Schegget,en 2. De hartstocht om te blijven zoeken naar het ware gezicht van Bert. Dat maakt jouw boek los, Dick! Mijn grote dank!

Maarten den Dulk


Bij de presentatie van het boek over Bert ter Schegget, in de Rode Hoed, Amsterdam.

Greteke de Vries, Amersfoort/Amsterdam, 31 oktober 2010

Dertig jaar geleden leerde ik Bert ter Schegget kennen. Dat was in februari 1982, toen ik net een paar maanden in Leiden theologie studeerde. In een weekend voor kerkelijke studenten op vormingscentrum Oud-Poelgeest waste hij mij de oren. En daardoor werd hij een leermeester voor mij. Daarmee bedoel ik dat hij mij kennis bijbracht, nieuwe horizonten wees voor m'n geloof en theologiseren; maar ook dat hij een wijs mens was, met verwerkte levenservaringen, aan wie ik me een tijdje - tot op zekere hoogte - kon toevertrouwen. Hij was een leermeester die, omgekeerd, dat mag ik denk ik wel zeggen, er aardigheid in had om bij te dragen aan mijn vorming als theologe en als mens.

De eerlijkheid gebiedt me wel te zeggen dat op zeker moment onze relatie door mijn toedoen is verstoord geraakt. Toen we elkaar nog één keer spraken, in Groningen, ergens in 1996/1997, was de magie weg. Ik wist wat er tussen ons was geweest, maar ik kon het niet meer voelen.

Het is dan ook wel met enige schroom dat ik hier sta. Er moeten onder ons mensen zijn met meer recht van spreken. Maar Dick vroeg me, en het leek me een goede gelegenheid om Bert alsnog recht te doen.

In dat weekend van het kerkelijk album hadden we het over de samenleving die in een crisis verkeerde - of zoiets. Hoe daarmee om te gaan? Ik kwam uit een vriendelijk kerkelijk meelevend milieu en onderwijs was belangrijk. Ik bracht in, dat de hervormde kerk alle mensen met catechisatie te lijf moest gaan. Geen flauwe catechisatie over Paulus en de volgorde van de boeken in het oude testament, maar goeie profetische lessen over God die bevrijdt en over onze noodzakelijke navolging van Jezus. Volksopvoeding met een christelijke moraal, dus, door dominees die allemaal in díe richting dachten. Ter Schegget, de hoogleraar notabene over wie ik, tot mijn genoegen, gehoord had dat hij een socialist was, vond dit een belachelijk voorstel. We zaten in een kring, hij zat een paar stoelen links van mij, hij haalde fel uit, kort krachtig, zoiets als 'Nein!' en ik voel nog de schok, ik was onthutst. Daar dus begon mijn leren van Ter Schegget.

De kerk ... bleek niet het heilsinstituut waarvoor ik het hield; er bestond.... - goddank! - geen algemeen geldende moraal, zeker ook geen christelijke; veranderingsprocessen in de samenleving... lopen heus niet met een paar rake kerkelijke ingrepen uit op het Koninkrijk van de hemel. Het duurde overigens toch wel lang eer ik begreep dat theologie, óók bevrijdingstheologie, iets anders beoogt dan actie voeren.

Acht jaar na dit eerste weekend, toen ik een voorstel voor een promotieonderzoek aan het formuleren was, vertelde Bert me dat nog maar eens, in een brief: "Ik vind dat je je toch iets te veel vastbijt in de gedachte, dat je een verandering op gang kunt brengen met je studie. Dat is nog te atlas-achtig. Laten we zeggen: je kunt verandering dienen of mogelijk maken. Je voert om zo te zeggen geen actie, maar je biedt iets aan."

Nu denk ik: dat was wat Bert zelf ook deed: iets aanbieden. En wat dat 'iets' was, dat Bert aanbood, daarover heeft Dick nu zijn mooie boek geschreven.

Ter Scheggets verlangen naar de de nieuwe aarde, zijn vertoornde vloeken in lange monologen en zijn passievolle zuchten in volzinnen vonden in mijn ziel een dankbare weerklank. Ik herinner me dat ik soms trillend in de collegebanken zat: hierover moest het gaan! Belangrijke lessen die ik zo weet op te lepelen en die ik nog altijd hoog houdt, waren: Theologie beoogt ideologie-kritiek te leveren: je moet altijd weer vanuit het evangelie mythes die onrecht veroorzaken proberen te ontmaskeren; niet geďnformeerd willen zijn is zonde. Belangrijke vraag ook die ik leerde stellen: in wiens belang wordt iets gezegd of gedaan? Wie komt dit, deze gedachte, deze handeling ten goede, of niet.

Ik denk, dat we, zeker toen, in zekere zin eenzelfde gemoedsgesteldheid hadden, misschien eenzelfde karakter. Dick de Jongh schrijft op pag. 310, dat Ter Schegget in een radio-interview in 1989 vertelde: "In mij zit een diepe onrust, zonder dat ik pessimist ben. [...] Er ligt over mijn leven een waas van melancholie. Dus ik geloof erin, ik hoop erop, ik zal het ook niet opgeven en ik verdom het om cynisch te worden. Dus ben ik ook wel tamelijk ongelukkig."

Hij vervolgt dan dat hij, toen hij jong was, een negentiende eeuwer was, die dacht op de drempel te staan van een nieuwe tijd: de grote verandering komt, we halen het! Ter Scheggets jeugd duurde, denk ik, tot in mijn studententijd, de tachtiger jaren, want op mij maakte hij de indruk, dat hij er ook toen nog in geloofde. En ik vertrouwde een tijd lang op zijn geloof en in zijn volharding.

Wat ik maar moeilijk kon begrijpen was, wat hij met zijn a-theďsme bedoelde. Hij had een keer gezegd en ik had dat genoteerd: "Het christendom heeft veel meer gemeen met het atheďsme, het niet-religieuze, met de ideologie waarin de mens een méns mag zijn, dan met andere godsdiensten, die de mens doen verschrompelen." Gebeurde dat dan, dat gelovige mensen klein werden gemaakt door te geloven in God? Ach, ik was zo naďef. Mij wees hij bovendien bij herhaling, goedmoedig, op mijn piëtististische inslag. Maar ik vermoedde toen al, dat hij die kon zien omdat hij zélf bevindelijke trekken had. Ter Schegget was óók vroom, God ontroerde hem, God als anti-god, het gebed was de innige kern van waaruit hij zijn engagement ontwikkelde. Dat wist ik al, als student. Hoezo dus: a-theďst? Ik begreep het niet. Maar toen een artikel in het Leidse universiteitsblad Mare kopte, dat deze kerkelijke hoogleraar atheďst was, schande, schande... toen lachte ik samenzweerderig met hem mee: dat was hij wel, maar hij was het ook weer helemaal niet. Dat ze dat bij Mare niet snapten, dat snapte ik wel, maar ik vond dat ze zich beter in hem hadden moeten verdiepen.

In 1988 gingen we met een groep studenten naar Hongarije, met twee personenauto's. Ter Schegget reed de ene, ik zat naast hem. Horowitz speelde piano, de hoogleraar gaf ons les in inhaaltechnieken en becommentarieerde een nummerbord: "DS 00, dominee 0-0, zo heb je er velen." Het was grappig, maar het voelde ook als een eis: je moest geen nul van een dominee worden. Ter Schegget reed heel hard, met veel bravour. Op de terugweg waren we zelfs anderhalf uur eerder in Arnhem dan gepland omdat hij met 180 km/u over de Duitse autobahn gevlogen had. Dát heb ik niet van hem overgenomen.

Teruglezend in mijn reisverslag zie ik, dat de reis gevuld werd met bezoeken aan kerkmensen en politici, maar bovenal met verhalen van Ter Schegget. Ik noteerde ze kort, soms met citaten en die waren enig om terug te lezen. Ik wist niet, tijdens die reis, wat me overkwam: dat een volwassene zoveel vertelde over zichzelf, dat hij mij, nou ja: ons, deelgenoot maakte van verhalen over zijn gezin, over zijn vrouw als 'instelling Gods', over films, literatuur, sex, oorlog, verzet, vriendschappen, schuine moppen en dichtsels die hij gehoord had van Jan Wit, Tom Naastepad, alles. Hij had ook een vriend met een trammetje waarin je thee kon drinken, en dan reed dat trammetje naar een mooie plek... Dat soort dingen. Mocht deze vriend hier in de zaal zijn en het trammetje rijdt nog.... Ik vond het allemaal boeiend, wat Ter Schegget vertelde. Maar ook vermoeiend.

Gaandeweg de reis wisselden m'n bewondering en m'n irritatie zich af. Ik vond Ter Schegget heel bijzonder, zeer geestig, maar soms dacht ik en ik citeer: "Ik begin me te ergeren, hij overheerst zo gigantisch, hij heeft zo absoluut niet in de gaten wanneer hij z'n mond moet houden wanneer het beter is dat andere mensen spreken." Maar daags daarna schrijf ik weer over zijn heldere kop en zijn hart dat op de goede plaats zit. En over hoe stimulerend ik hem vind.

Trouwens, hij wist het heel goed van zichzelf. Hij schreef me een keer, na een briefje van mij waarin ik kennelijk iets bemoedigends had geschreven: "Het zal je verwonderen, maar ik heb dit zo nodig. Ik ben zoveel onzekerder dan velen denken. Door dat wat irriterende étaleren doorkruis ik vaak de mogelijkheid voor de ander om tot een echte ontmoeting te komen, al heb ik de laatste jaren wat meer 'nederigheid' geleerd. Of zou je dat niet zeggen?" Och, wat bijzonder: zo'n aan mij toevertrouwd kijkje in zijn tere ziel.

Rond 1989 begon ik een onderzoeksvoorstel te formuleren dat in het verlengde lag van m'n doctoraalscriptie bij Bert, het zou gaan over ethische dilemma's van ingenieurs, technici. Bert - die ik net als andere studenten na m'n doctoraal bij de voornaam mocht aanspreken, nu waren we collega's.... Bert had zijn best gedaan geld voor mij te zoeken en dat was gelukt, ik kon aan de slag. Maar ... binnen zes weken stopte ik er mee. Met lood in m'n schoenen. Maar ik wist dat ik er niet mee door moest gaan.

Ik had genoeg van grote samenlevingsvraagstukken, van kritisch nadenken over van alles en nog wat, van mijn moraliseren, ik had veel te weinig stil gestaan bij mijn persoonlijk leven: wie was ik, waarom lukte het niet in de liefde, altijd die conflicten in mezelf... waar gingen die eigenlijk over, wie was ik zelf?

Bert was teleurgesteld, werd boos en schreef over de promotie: "de deur is dicht, de sleutels worden ingeleverd." Maar de deur naar het huis van hem en Mies stond open: "denk erover na, je bent welkom." Hij gaf me ook een levensles: "[...] het gaat erom in je leven te zoeken naar je wezenlijke opgave (roeping zelfs, als het zijn mag), om daarin dan voldoening te vinden. Dat gaat altijd met veel pijn en moeite gepaard." Hij sprak uit ervaring. Hij had doorgezet, was niet gevlucht, geen zijpaden ingeslagen. Ik had nog geen idee wat mijn roeping was.

Al maanden eerder had ik hem trouwens een brief geschreven waarop hij ook heel persoonlijk gereageerd had. Ik heb die brief niet meer, maar ik vermoed dat het toen ook al ging over mijn twijfels aan mezelf maar ook over zijn theologiseren. Zijn focus, dat waarmee hij zo onophoudelijk in gesprek was... die was toch niet helemaal de mijne.

Hij schreef terug: "Ik besef tot een generatie te behoren die al minder begrepen wordt: er ontstaat zelfs een weerstand tegen wat als 'gezeur' wordt beleefd. Ik loop op dun ijs boven een diep, zwart water: eén keer heb ik de wereld zien instorten en het moorden zien losbreken. Sindsdien kom ik er niet meer van los. Ik vind het niet moeilijk te geloven: ik moet wel. Dat er zovelen zijn die met groot gemak - schijnbaar? - zonder geloof kunnen, begrijp ik eigenlijk niet. Wat ik geloof is dit: dat het zo niet blijven kan als (deze!) God werkelijk god is. Ik hoop, Greteke, dat je er niet aan gaat twijfelen dat er inderdaad een specifiek messiaanse ethiek is, een ethiek die weet heeft van plaatsvervangende liefde, van inzet voor de ander, een ethiek ook, die het grote geheim kent van bevrijdend schuldbesef, en van verantwoordelijkheid, die verder reikt dan je 'liberale' vrijheid - etc. Ach, het zijn slechte tijden om het te zeggen: de prediker is wat ridikuul."

Oef... heb ik deze woorden ooit op waarde geschat?

Ik herinner me trouwens niet, dat ik op Berts uitnodiging om te komen praten ben in gegaan. Vermoedelijk durfde ik dat niet aan.

Het goede nieuws is, dat ik tóch weer ben terug gekomen, bij de bijbel, bij ethiek, bij de ander.... misschien wel iets persoonlijker, meer vanuit de concrete mensen die vast zitten in relaties, in systemen, bij wie tegelijk óók de sleutel ligt om daar uit te komen, om veranderingen op gang te brengen, heilzamer verbindingen. Dat komt omdat ik zeven jaar na de breuk met Bert een andere leermeester vond, of liever een leermeestersteam: Hanneke Meulink-Korf en Aat van Rhijn - over wie ik zelf dit jaar een biografie publiceerde - en hun zogenoemde contextuele pastoraat, Nagy, Levinas.

Ik ben zelfs ook gemeentepredikant geworden, geen nul, best een goeie, als ik zo vrij mag zijn, bij de remonstranten overigens, en ik denk, dat Bert dat wel leuk had gevonden, liever gescheurde pracht dan fatsoenlijke armoede, niet waar?

Ik vind het heel fijn, dat ik door Dicks boek weer verbinding ben gaan voelen met Ter Schegget. Het was fijn om eraan mee te werken, we hadden indertijd een mooi gesprek, en ik gaf jou vol vertrouwen mijn brieven van Bert en mijn reisverslag mee. Ook door me voor te bereiden op dit praatje begrijp ik weer heel goed Berts aantrekkingskracht op mij. Hij hád het wél ergens over, en hij bracht zichzelf in het geding. Dat hij een poosje met mij heeft willen optrekken, dat ik in Berts gedachten, in zijn hart ben geweest, dat ik van hem heb mogen leren voor m'n ambt en voor m'n leven, stemt me heel dankbaar. Een van zijn brieven besloot Bert een keer met de woorden Leef en bemin, wij [Mies en hij] proberen het ook! Nu denk ik: is dat niet de kortste samenvatting van Berts ziel en zaligheid? Leef en bemin!? Een ontroerender, wijzere les kun je van je leermeester niet krijgen. Dick, gefeliciteerd met je boek!

Greteke de Vries


Column Fred Keesen, uitgesproken bij de presentatie van de biografie van Bert ter Schegget op
31 oktober 2010

Begin jaren zeventig ontstond de katholieke kerk-		was misschien dat hij zoveel opnam, toetste en
kritische maar al gauw ook maatschappij-kritische		zijn mening dan vormde, die hij dan ook
priestergroep Septuagint. De bijbels getinte naam		breedvoerig met ons deelde, maar zonder dat hij
sloeg op het aantal deelnemers, zo'n zeventig. Een		ook ons wat vroeg. Terwijl een goede vraag vaak
aantal, alle hervormde, dominees sloot zich er al		toch beter is dan een doortimmerd betoog.
vrij gauw bij aan. Tekenend voor die tijd nog: het		Hij heeft ons overigens heel veel geleerd, ons, mij
waren de predikanten die al snel een		tenminste, ook geďnspireerd en gemotiveerd. Niet
Bijbelstudiegroep startten. Zonder een naam. Ik		eens alleen door zijn bepaald niet waardevrije
schreef in mijn agenda altijd: Materialistische		theologie, maar vooral ook van zijn verwoording
exegese, die ook samenhangt met de bevrijdings-		van wat hij had beleefd en hoe hij tot zijn keuzes
theologie. Bert nam het initiatief. Verder deden		kwam. Een van de mij het meest ontroerende verhalen
mee Wout van der Spek, Gerrit Groot, Hans Dirk		was over zijn vader, ook dominee en heel sterk
Hoogstraten, Sierd Lamsma, Rob Crouwel en als		beďnvloed door Heiko Miskotte, van wie ik zelf als
enige katholiek mijn persoon.		student al veel had gelezen. Het was mei 1945. In
		Amsterdam waar Ds Ter Schegget en gezin toen
Mijn bijbelkennis was heel wat minder dan van de		woonden, werden bij de bevrijding de zogenaamde
anderen. Ik had wel al veel contact met en las		moffenhoeren kaal geschoren en met rode menie vol
veel van de toen nog enige en eenzame katholieke		gesmeerd. Vader ter Schegget zei: Nu komen goddank
schriftgeleerde Tom Naastepad, door Rob		de nog levende Joodse mensen vrij. Maar het is ook
herhaaldelijk geciteerd. Hoewel ik college had		duidelijk voor wie we nu dienen op te komen.
gelopen bij Jan Groot, die op Karl Barth was		Partijganger noemde Bert zichzelf. Van de arm
gepromoveerd, was ik tussen de vrienden toch wel		gemaakten nog wel, die hij zo goed hij ook zelf
een Barth-analfabeet. Geen echte studax ook,		verdiende, zeker toen hij eindelijk hoogleraar
eerder een nieuwsgierige intuďtief levende zoeker		werd. Hij reed in een grote
en beweger op sociaal terrein. Aan bijbeldes-		Landrover en had een mooi buiten in Zuid Frankrijk.
kundigheid had ik toen zeker niet veel te bieden,		Ik sprak hem er wel eens over aan. Dan zei hij: Ja,
wel denk ik aan inleving in menselijke beleving		dat is waar, maar ik zaag wel de poten onder mijn
vooral als het om sociale tegenstellingen ging.		eigen stoel vandaan. Met een vrij botte zaag, dacht
In die tijd werkte ik zelf ook zeven jaar anoniem		ik dan wel.
als machine-smeerder in van Leer's vatenfabriek.		Evengoed houd ik het erop, dat als zijn stellingname
En werd in die jaren ook arbeiderspastor bij een		hem ook als het erop aankwam zijn hebben en houden
Disk-groep waartoe de kleine felle arbeider-profeet		zou moeten kosten, hij niet was teruggekrabbeld.
Jaap Tuk behoorde en een daarbij aangesloten groep		Bert was geen heilige. Maar wel degelijk toch een
vrouwen met een uitkering.		profeet. Die zich in een tijgerkooi liet opsluiten
Bij onze periodieke bijeenkomsten op wisselende		op het Binnenhof tijdens de Vietnam oorlog. Die de
adressen kraakten mijn hersens meer dan eens, bij		voor het socialisme angstige christenen duidelijk
alle wetenschappelijkheid. Maar ik stak er heel		maakte, dat Karl Marx niet voor niets twee
veel van op. Van Bert, maar ook veel van de anderen.		grootvaders had die rabbijn waren. Zijn boek
Ook Wout, Gerrit en Hans hadden heel wat, ook in		Kernwoorden bij Marx heb niet alleen ik gebruikt
publicaties, te vertellen. Boven op de lakoven van		als voortreffelijke leerstof voor christenen die
de fabriek heb ik o.a. van Hans Dirk 'Geld en Geest'		van huis uit nu eenmaal meer op hadden met de
zitten lezen. De olievlekken zitten nog op de kaft.		zogenaamd harmonieuze standenmaatschappij.
Bij onze samenkomsten had Bert, direct bij		Voor mij persoonlijk heeft zijn denken en schrijven
de koffie vooraf al, meteen steeds het hoogste		heel veel betekend. En zoals ik in een tekstje ooit
woord over alle actualiteit, en dan daarna ook weer		beschreef, dat is blijvend. Bert blijft!
bij de te bestuderen bijbelteksten. Bert's makke		Ik besluit met die tekst over zijn uitvaart:

	BLIJVEN
	De kist heeft het graf bereikt			zijn geest of wat dan ook
	de touwen gaan er onder door			kan toch niet stollen
	dan de balken weg.			die warme heldere energie
	daar zakt zijn lijf omlaag			behouden
	het flitst door mij: er heen!			nu!
	Zijn voelen en zijn denken			de kist is ingedaald,
	zo scherp en al te zuiver			de touwen vallen slap.
	bewaren			Ik open mijn hoofd en hart
	een hartspier bepaalt toch niet			en klik op 'receive'
	voor eens voor al het einde
				zijn goede heldere geest
	dat ontroerend rijke hoofd			wordt weggeschreven
	we hebben ons zo gelaafd			vanuit dit graf
	zo ons aan zijn geest verrijkt			naar zijn liefsten eerst
	zijn zuivere kompas			dan ook naar mij
				naar al zijn vrienden
	bewaar hem			gretige leerlingen
	asjeblieft
	doe niet weg			Blijven zal hij.
				(bij de uitvaart van Bert ter Schegget)

B I O G R A F I E

Het Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme van de Vrije Universiteit,
de G.H. ter Schegget Stichting en
de Stichting Leerhuis en Liturgie
presenteren

‘Vloeken en bidden om een nieuwe aarde’

biografie van G.H. ter Schegget door E.D.J. de Jongh

De presentatie vindt plaats op zondag 31 oktober 2010 in De Rode Hoed, Keizersgracht 102 te Amsterdam.

De theoloog G.H. ter Schegget (1927-2001) was achtereenvolgens hervormd predikant, docent filosofie aan academie De Horst en kerkelijk hoogleraar ethiek aan de Universiteit Leiden. In zijn werk stond de opdracht van christenen en de christelijke gemeente in de maatschappij centraal. De Jongh schreef eerder biografieën van ds. J.J. Buskes (1998) en prof. dr. J. (Hannes) de Graaf (2004).

De biografie is gebaseerd op interviews, literatuur- en archiefonderzoek, waaronder het persoonlijk archief van Ter Schegget, dat berust bij het Historisch Documentatiecentrum.

Het boek verschijnt in de Passage Reeks van het Documentatiecentrum bij Uitgeverij Verloren te Hilversum en is na afloop van de presentatie verkrijgbaar bij de boekentafel van boekhandel Kirchner voor de prijs van € 39,-.

Programma
14.00 uur				Ontvangst
14.30 uur				Opening
14.45 uur				Maarten den Dulk, emeritus-hoogleraar theologie aan de
				Universiteit Leiden, over Ter Schegget als theoloog
15.00 uur				Greteke de Vries, predikant te Amersfoort, over Ter
				Schegget als leermeester
15.15 uur				Huub Oosterhuis, theoloog en dichter, over Ter Schegget
				als bondgenoot
15.30 uur				Fred Keesen spreekt een column uit over Ter Schegget
15.35 uur				Presentatie van het boek door Dick de Jongh
16.00 uur				Sluiting en receptie

Omdat wij graag willen weten hoeveel mensen wij kunnen verwachten, verzoeken wij u zich via e-mail of
per telefoon op te geven. Dat kan bij Stichting Leerhuis & Liturgie: vanderlinden@leerhuisenliturgie.nl
of (020) 625 69 40.

'T O O G D A G'

Hieronder vindt u informatie over de gehouden 'Toogdag' van de
G H ter Schegget Stichting op 12 maart 2010, in de Thomaskerk te Amsterdam.
De informatie over deze dag bestaat uit de volgende onderdelen en een
fotoreportage treft u als laatste aan.